ทายก่อน: รหัสล็อกกระเป๋า 3 หลัก ใช้เลข 0 ถึง 9 ซ้ำได้ มีรหัสได้กี่แบบ? 1,000 แบบครับ เพราะแต่ละหลักเลือกได้ 10 แบบ จึงได้ วิธีคิดแบบนี้คือหลักการนับเบื้องต้น ม.5
หลักการนับเบื้องต้น คือวิธีนับจำนวนวิธีการทำงาน จำนวนสิ่งของ หรือจำนวนเหตุการณ์ โดยไม่ต้องแจกแจงทุกกรณี เครื่องมือหลักมี หลักการบวก หลักการคูณ การเรียงสับเปลี่ยน () และ การจัดหมู่ () ข้อต่างสำคัญคือ การเรียงสับเปลี่ยนสนใจลำดับ แต่การจัดหมู่ไม่สนใจลำดับ แล้วปิดบทด้วยทฤษฎีบททวินาม
สวัสดีครับ นี่พี่ๆ คณิตคลิกเดียว
บทนี้สูตรน้อย แต่ต้องถามตัวเองให้ถูกสองข้อ คือ "ลำดับมีผลไหม" และ "ของเหมือนกันหรือเปล่า" ตอบสองข้อนี้ได้ก็เลือกวิธีนับถูกแล้วครับ
สรุปบทนี้ใน 1 ตาราง
หัวข้อ | จำนวนวิธี |
|---|---|
2.1 หลักการบวก (แบ่งเป็นกรณีที่ไม่ซ้ำซ้อนกัน) | |
2.1 หลักการคูณ (ทำต่อเนื่องกันหลายขั้นตอน) | |
2.2 เรียงของที่แตกต่างกัน ชิ้นจาก ชิ้น | และ |
2.3 เรียงของ ชิ้นที่มีบางชิ้นเหมือนกัน | |
2.4 เรียงของที่แตกต่างกัน ชิ้นเป็นวงกลม | |
2.5 เลือกของ ชิ้นจาก ชิ้น ไม่สนใจลำดับ | |
2.6 กระจาย | ทฤษฎีบททวินาม |
2.1 หลักการบวกและหลักการคูณ
หลักการบวก: ถ้าแบ่งวิธีทำงานออกเป็น กรณี กรณีที่ 1 ทำได้ วิธี กรณีที่ 2 ทำได้ วิธี ไปจนถึงกรณีที่ ทำได้ วิธี โดยวิธีในแต่ละกรณีไม่ซ้ำซ้อนกัน และแต่ละกรณีทำให้งานเสร็จสมบูรณ์ จะทำงานนี้ได้ วิธี
ตัวอย่าง: ร้านมีเครื่องดื่มร้อน 4 อย่าง และเครื่องดื่มเย็น 5 อย่าง สั่งเครื่องดื่ม 1 แก้ว เลือกได้ วิธี
ลองคิดก่อนเลื่อนลง: ถ้าสั่งเครื่องดื่มร้อน 1 อย่าง และเย็น 1 อย่าง (ต้องได้ทั้งสอง) จะสั่งได้กี่แบบ?
แบบครับ เปลี่ยนจาก "อย่างใดอย่างหนึ่ง" เป็น "ทั้งสองอย่าง" ก็เปลี่ยนจากหลักการบวกเป็นหลักการคูณทันที
หลักการคูณ: ถ้าแบ่งการทำงานเป็น ขั้นตอนที่ต้องทำต่อเนื่องกัน ขั้นตอนที่ 1 ทำได้ วิธี ในแต่ละวิธีนั้นทำขั้นตอนที่ 2 ต่อได้ วิธี ไปจนถึงขั้นตอนที่ ทำได้ วิธี จะทำงานนี้ได้ วิธี
ความต่างคือ หลักการบวกใช้เมื่อ แต่ละกรณีทำให้งานเสร็จได้เลย ส่วนหลักการคูณใช้เมื่อ ต้องทำครบทุกขั้นตอนงานจึงเสร็จ
ตัวอย่าง: สร้างจำนวนสี่หลักจากเลขโดด 0, 1, 2, 3, 4, 5 โดยแต่ละหลักใช้เลขโดดไม่ซ้ำกัน
หลักพันห้ามเป็น 0: เลือกได้ 5 วิธี
หลักร้อย: เหลือเลขโดด 5 ตัว (รวม 0) เลือกได้ 5 วิธี
หลักสิบ: 4 วิธี และหลักหน่วย: 3 วิธี
สร้างได้ จำนวน
เคล็ดลับ: ตำแหน่งที่มีเงื่อนไข ให้เลือกก่อน ถ้าเงื่อนไขทำให้ต้องแยกกรณี (เช่น จำนวนคู่ที่หลักหน่วยเป็น 0 หรือไม่เป็น 0) ให้นับแต่ละกรณีด้วยหลักการคูณ แล้วรวมด้วยหลักการบวก
ลองคิดก่อนเลื่อนลง: ถ้าสร้างจำนวนสี่หลักจากเลขโดด 0 ถึง 5 แต่ใช้ซ้ำได้ จะได้กี่จำนวน?
หลักพันห้ามเป็น 0 เลือกได้ 5 แบบ หลักที่เหลือเลือกได้ 6 แบบทุกหลัก จึงได้ จำนวนครับ
2.2 การเรียงสับเปลี่ยนเชิงเส้นของสิ่งของที่แตกต่างกันทั้งหมด
การเรียงสับเปลี่ยนเชิงเส้น คือการนำสิ่งของมาจัดเรียงในแนวเส้นตรง ถ้าลำดับต่างกันถือว่าเป็นคนละแบบ
แฟกทอเรียล เมื่อ เป็นจำนวนเต็มบวก คือผลคูณของจำนวนเต็มบวกตั้งแต่ 1 ถึง
เรียงของที่แตกต่างกันทั้งหมด ชิ้น ได้ วิธี
นำของ ชิ้นจากของที่แตกต่างกัน ชิ้น มาเรียง โดย ได้
ตัวอย่าง: นักวิ่ง 8 คน แข่งชิงเหรียญทอง เงิน ทองแดง ได้ผลต่างกัน แบบ
สนใจลำดับ
P₅,₃ = 60
ไม่สนใจลำดับ
C₅,₃ = 10
60 = 10 × 3! เพราะแต่ละกลุ่มเรียงได้ 3! = 6 แบบ
ของ 5 ชิ้น ABCDE เลือกมา 3 ชิ้น
และอีก 2 กลุ่ม ทุกกลุ่มเรียงได้ 6 แบบเท่ากัน
10 กลุ่ม × 6 แบบ = 60 แบบ
มีของที่แตกต่างกัน 5 ชิ้น เลือกมา 3 ชิ้นแล้วเรียงสับเปลี่ยนเชิงเส้น ได้ P₅,₃ = 5!/2! = (5)(4)(3) = 60 วิธี ถ้าสนใจแค่ว่าได้ของชุดไหน (การจัดหมู่) ของ 3 ชิ้นชุดเดียวกันเรียงได้ 3! = (3)(2)(1) = 6 แบบ ซึ่งนับเป็นวิธีเดียว จึงได้ C₅,₃ = 60/6 = 10 วิธี
ตัวอย่าง: เรียงหนังสือที่แตกต่างกัน 6 เล่มบนชั้น โดยหนังสือ 2 เล่มที่กำหนดต้องอยู่ติดกัน
มัด 2 เล่มนั้นเป็น 1 มัด เหลือ 5 หน่วย เรียงได้ วิธี
ในมัดสลับกันได้ วิธี
รวม วิธี
2.3 การเรียงสับเปลี่ยนเชิงเส้นของสิ่งของที่ไม่แตกต่างกันทั้งหมด
ถ้ามีของ ชิ้น ในจำนวนนี้มี ชิ้นที่เหมือนกันเป็นกลุ่มที่หนึ่ง ชิ้นที่เหมือนกันเป็นกลุ่มที่สอง ไปจนถึง ชิ้นที่เหมือนกันเป็นกลุ่มที่ โดย จะเรียงได้
เหตุผลคือ ถ้ามองของทุกชิ้นว่าต่างกัน จะเรียงได้ วิธี แต่การสลับของที่เหมือนกันภายในกลุ่มไม่ได้ทำให้เกิดแบบใหม่ จึงต้องหารออก
ตัวอย่าง: เรียงตัวอักษรในคำว่า BANANA (A มี 3 ตัว N มี 2 ตัว B มี 1 ตัว)
ลองคิดก่อนเลื่อนลง: เรียงตัวอักษรในคำว่า LEVEL ได้กี่แบบ?
มี L 2 ตัว E 2 ตัว V 1 ตัว จึงได้ แบบครับ
2.4 การเรียงสับเปลี่ยนเชิงวงกลมของสิ่งของที่แตกต่างกันทั้งหมด
การเรียงเป็นวงกลม ถ้าหมุนทั้งวงแล้วได้ลำดับเดิม ถือว่าเป็นแบบเดียวกัน จึงให้สิ่งของชิ้นหนึ่งอยู่คงที่ แล้วเรียงอีก ชิ้นที่เหลือ
ตัวอย่าง: 7 คนนั่งรอบโต๊ะกลมที่มี 7 ที่นั่ง จัดได้ วิธี
ตัวอย่าง: 6 คนนั่งรอบโต๊ะกลม โดย 2 คนที่กำหนดต้องนั่งติดกัน มัดสองคนเป็น 1 หน่วย เหลือ 5 หน่วย จัดเป็นวงกลมได้ วิธี และสองคนสลับกันได้ 2 วิธี รวม วิธี
2.5 การจัดหมู่ของสิ่งของที่แตกต่างกันทั้งหมด
การจัดหมู่ คือการเลือกกลุ่มของสิ่งของ โดยไม่พิจารณาลำดับ ของ ชิ้นชุดเดียวกันเรียงได้ แบบ แต่นับเป็นกลุ่มเดียว จึงได้
และ คือเลือก ชิ้นไปใช้ ก็เท่ากับเลือก ชิ้นไว้ไม่ใช้
สนใจลำดับ
P₄,₂ = 12
ไม่สนใจลำดับ
C₄,₂ = 6
12 = 6 × 2! เพราะแต่ละกลุ่มเรียงได้ 2! = 2 แบบ
ของ 4 ชิ้น ABCD เลือกมา 2 ชิ้น
6 กลุ่ม × 2 แบบ = 12 แบบ
มีของที่แตกต่างกัน 4 ชิ้น เลือกมา 2 ชิ้นแล้วเรียงสับเปลี่ยนเชิงเส้น ได้ P₄,₂ = 4!/2! = (4)(3) = 12 วิธี ถ้าสนใจแค่ว่าได้ของชุดไหน (การจัดหมู่) ของ 2 ชิ้นชุดเดียวกันเรียงได้ 2! = (2)(1) = 2 แบบ ซึ่งนับเป็นวิธีเดียว จึงได้ C₄,₂ = 12/2 = 6 วิธี
ตัวอย่าง: เลือกนักเรียน 3 คนจาก 9 คน ไปแข่งเป็นทีม ได้ วิธี
ตัวอย่าง: เลือกกรรมการชาย 2 คนจาก 5 คน และหญิง 2 คนจาก 4 คน ใช้หลักการคูณ ได้ วิธี
ใช้ หรือ
สิ่งที่โจทย์ถาม | ใช้ |
|---|---|
เรียง จัดตำแหน่งที่ต่างกัน สร้างรหัสหรือตัวเลข | การเรียงสับเปลี่ยน (ลำดับมีผล) |
เลือกกลุ่ม คัดทีม หยิบพร้อมกัน | การจัดหมู่ (ลำดับไม่มีผล) |
ลองคิดก่อนเลื่อนลง: เลือกนักเรียน 3 คนจาก 9 คน แล้วตั้ง 1 คนเป็นกัปตัน ได้กี่แบบ?
เลือกทีม แบบ แล้วเลือกกัปตันจาก 3 คน ได้ แบบครับ ตำแหน่งกัปตันทำให้ลำดับเริ่มมีผลบางส่วน
2.6 ทฤษฎีบททวินาม
ให้ เป็นจำนวนจริง และ เป็นจำนวนเต็มบวก
เรียก เมื่อ ว่า สัมประสิทธิ์ทวินาม ซึ่งก็คือสัมประสิทธิ์ของพจน์
ตัวอย่าง: กระจาย
ตัวอย่าง: หาสัมประสิทธิ์ของ จากการกระจาย
พจน์ที่มี คือ
สัมประสิทธิ์คือ 40
เมื่อเรียงสัมประสิทธิ์ทวินามของ เป็นแถว จะได้ รูปสามเหลี่ยมปาสกาล
ตัวแรกและตัวสุดท้ายของทุกแถวเป็น 1
ตัวอื่นเท่ากับผลบวกของสองจำนวนที่อยู่ทางซ้ายและทางขวาในแถวบน คือ
แทน ในทฤษฎีบททวินาม ได้
ลองคิดก่อนเลื่อนลง: ผลบวกของสัมประสิทธิ์ทวินามแถวของ เท่ากับเท่าไร?
แถวนี้คือ 1, 5, 10, 10, 5, 1 รวมได้ ครับ ลองแทน ในสูตรทวินามก็ได้ผลเดียวกัน
จุดที่นักเรียนพลาดบ่อย
ใช้การเรียงสับเปลี่ยนกับโจทย์เลือกกลุ่ม หรือใช้การจัดหมู่กับโจทย์ที่ตำแหน่งต่างกัน
สร้างจำนวนแล้วลืมว่าหลักแรกห้ามเป็น 0
เรียงเป็นวงกลมแล้วใช้ แทน
แยกกรณีแล้วคูณกัน ทั้งที่ต้องบวก (หรือกลับกัน)
หาสัมประสิทธิ์ทวินามแล้วลืมยกกำลังตัวเลขที่ติดมากับ หรือ
