ทายก่อน: แก้สมการเศษส่วนมาอย่างดีได้ แต่ทำไมเฉลยบอกว่าไม่มีคำตอบ? เพราะ ทำให้ตัวส่วนเป็นศูนย์ จึงใช้ไม่ได้ กับดักแบบนี้มีอยู่หลายจุดในจำนวนจริง ม.4 บทนี้พาไล่ให้ครบครับ
จำนวนจริง คือยูเนียนของเซตของจำนวนตรรกยะและเซตของจำนวนอตรรกยะ เขียนแทนด้วย บทจำนวนจริง ม.4 คณิตเพิ่มเติม เทอม 1 เริ่มจากระบบจำนวนจริง แล้วไปต่อที่พหุนามตัวแปรเดียว การหารพหุนาม ทฤษฎีบทเศษเหลือ ทฤษฎีบทตัวประกอบ สมการและอสมการพหุนาม เศษส่วนของพหุนาม และค่าสัมบูรณ์
สวัสดีครับ นี่พี่ๆ คณิตคลิกเดียว บทนี้ยาวที่สุดของเทอม แต่แก่นมีสองอย่าง คือ "แยกตัวประกอบให้ได้" กับ "ใช้เส้นจำนวนดูเครื่องหมาย" คล่องสองอย่างนี้ อสมการกี่ข้อก็ไม่กลัวครับ
สรุปบทนี้ใน 1 ตาราง
หัวข้อ | ต้องทำอะไรเป็น |
|---|---|
ระบบจำนวนจริง | บอกสมบัติการบวกและการคูณ สมบัติการไม่เท่ากัน |
พหุนามตัวแปรเดียว | บวก ลบ คูณ และหารยาว |
ทฤษฎีบทเศษเหลือ | หาเศษจากการหารด้วย โดยคำนวณ |
ทฤษฎีบทตัวประกอบ | หาตัวประกอบ จาก |
สมการพหุนาม | แยกตัวประกอบ แล้วตอบเป็นเซตคำตอบ |
เศษส่วนของพหุนาม | ทำเป็นผลสำเร็จ บวก ลบ คูณ หาร แก้สมการ |
อสมการ | เขียนคำตอบเป็นช่วง ใช้เส้นจำนวนดูเครื่องหมาย |
ค่าสัมบูรณ์ | ใช้นิยามและทฤษฎีบทแก้สมการและอสมการ |
1จำนวนจริง
จำนวนนับ และจำนวนเต็ม
จำนวนตรรกยะ คือจำนวนที่เขียนได้ในรูป เมื่อ เป็นจำนวนเต็มและ หรือเขียนเป็นทศนิยมซ้ำได้ เช่น
จำนวนอตรรกยะ คือจำนวนที่เขียนเป็นทศนิยมไม่ซ้ำ เช่น เซตของจำนวนอตรรกยะเขียนแทนด้วย
จำนวนจริงแต่ละจำนวนเป็นจำนวนตรรกยะหรือจำนวนอตรรกยะอย่างใดอย่างหนึ่งเท่านั้น
ภารกิจ: พาจำนวนเข้าบ้านที่เล็กที่สุดของมัน (0/8)
ไม่มีทศนิยม
แตะบ้านที่การ์ดนี้ควรอยู่
จัดจำนวน 8 ใบลงบ้านที่เล็กที่สุดที่มันอยู่ ระหว่างจำนวนนับ จำนวนเต็ม จำนวนตรรกยะ และจำนวนอตรรกยะ จำนวนนับทุกตัวเป็นจำนวนเต็ม จำนวนเต็มทุกตัวเป็นตรรกยะ และจำนวนจริงทุกตัวเป็นตรรกยะหรืออตรรกยะอย่างใดอย่างหนึ่ง
ลองคิดก่อนเลื่อนลง: (เพิ่มศูนย์ทีละตัว) เป็นจำนวนตรรกยะไหม?
ไม่เป็นครับ ทศนิยมนี้ไม่รู้จบและไม่มีชุดที่ซ้ำเดิม จึงเป็นจำนวนอตรรกยะ
2ระบบจำนวนจริง
ให้ เป็นจำนวนจริง
สมบัติ | การบวก | การคูณ |
|---|---|---|
สมบัติปิด | ||
สมบัติการสลับที่ | ||
สมบัติการเปลี่ยนหมู่ | ||
สมบัติการมีเอกลักษณ์ | 0 เป็นเอกลักษณ์การบวก | 1 เป็นเอกลักษณ์การคูณ |
สมบัติการมีตัวผกผัน | ตัวผกผันการบวกของ คือ | ตัวผกผันการคูณของ คือ เมื่อ |
สมบัติการแจกแจง |
|
ผลที่ใช้บ่อย: , และ ก็ต่อเมื่อ หรือ ข้อสุดท้ายนี้คือเหตุผลที่แยกตัวประกอบแล้วแก้สมการได้
ลองคิดก่อนเลื่อนลง: เป็นจำนวนตรรกยะหรืออตรรกยะ?
เป็นตรรกยะครับ ตัวอย่างนี้แสดงว่าเซตของจำนวนอตรรกยะไม่มีสมบัติปิดการคูณ
3พหุนามตัวแปรเดียวและการหารยาว
พหุนามตัวแปรเดียวอยู่ในรูป เมื่อ เป็นจำนวนเต็มที่ไม่เป็นลบ ถ้า เรียกว่า พหุนามดีกรี เรียก ว่า สัมประสิทธิ์นำ เช่น มีดีกรี 3 สัมประสิทธิ์นำคือ 4
ขั้นตอนวิธีการหารสำหรับพหุนาม: ถ้า และ เป็นพหุนาม โดยที่ จะมีผลหาร และเศษเหลือ เพียงชุดเดียวที่
เมื่อ หรือดีกรีของ น้อยกว่าดีกรีของ
ตัวอย่างการหารยาว
หาร ด้วย
คูณกลับได้ ลบออก เหลือ
คูณกลับได้ ลบออก เหลือ
คูณกลับได้ ลบออก เหลือ 7
ผลหารคือ และเศษเหลือคือ 7 ตรวจได้ว่า
4ทฤษฎีบทเศษเหลือและทฤษฎีบทตัวประกอบ
ทฤษฎีบทเศษเหลือ: ถ้าหารพหุนาม ด้วย แล้ว เศษเหลือเท่ากับ
จากตัวอย่างเดิม ตรงกับเศษจากการหารยาว
ลองคิดก่อนเลื่อนลง: เป็นตัวประกอบของ ไหม?
เป็นครับ เพราะ ไม่ต้องหารยาวเลย
ทฤษฎีบทตัวประกอบ: พหุนาม มี เป็นตัวประกอบ ก็ต่อเมื่อ
ภารกิจ: หา c ที่ทำให้ p(c) = 0 ให้ครบ (0/3)
p(x) = x³ − 4x² + x + 6
แตะค่า c เพื่อแทนลงใน p(x)
ตัวประกอบที่เจอ: ยังไม่มี
ค่า c ที่ต้องลองมาจากตัวประกอบของ 6
ตามหาตัวประกอบของ p(x) = x³ − 4x² + x + 6 โดยแทนค่า c ที่เป็นไปได้ ถ้า p(c) = 0 แปลว่าหารด้วย x − c ลงตัว พบ 3 ค่า คือ −1, 2, 3
กรณีสัมประสิทธิ์นำเป็น 1
ถ้าสัมประสิทธิ์ทุกตัวเป็นจำนวนเต็ม ค่า ที่เป็นจำนวนเต็มต้องเป็นตัวประกอบของ
ตัวอย่าง: แยกตัวประกอบ
ตัวประกอบของ 6 คือ
แต่ ดังนั้น เป็นตัวประกอบ
นำ ไปหาร ได้ผลหาร
กรณีสัมประสิทธิ์นำไม่เป็น 1
ทฤษฎีบทตัวประกอบตรรกยะ: ถ้า เป็นตัวประกอบของ ซึ่งมีสัมประสิทธิ์เป็นจำนวนเต็ม โดยที่ ห.ร.ม. ของ และ เท่ากับ 1 แล้ว หาร ลงตัว และ หาร ลงตัว
ตัวอย่าง: แยกตัวประกอบ
ค่า ที่ต้องลองคือ
แทน ได้ ดังนั้น เป็นตัวประกอบ
หารแล้วได้
ภารกิจ: หา c ที่ทำให้ p(c) = 0 ให้ครบ (0/3)
p(x) = 2x³ + 3x² − 8x + 3
แตะค่า c เพื่อแทนลงใน p(x)
ตัวประกอบที่เจอ: ยังไม่มี
ค่า c ที่ต้องลองมาจากตัวประกอบของ 3 หารด้วยตัวประกอบของ 2
ตามหาตัวประกอบของ p(x) = 2x³ + 3x² − 8x + 3 โดยแทนค่า c ที่เป็นไปได้ ถ้า p(c) = 0 แปลว่าหารด้วย x − c ลงตัว พบ 3 ค่า คือ 1/2, 1, −3
5สมการพหุนามตัวแปรเดียว
จัดให้ข้างหนึ่งเป็น 0 แยกตัวประกอบ แล้วให้แต่ละตัวประกอบเป็น 0 ตอบเป็น เซตคำตอบ
เซตคำตอบคือ
บางข้อจัดกลุ่มได้เลย เช่น
เซตคำตอบของ คือ
ถ้าเหลือตัวประกอบกำลังสองที่แยกต่อไม่ได้ ใช้สูตร เมื่อ ถ้า ตัวประกอบนั้นไม่ให้คำตอบที่เป็นจำนวนจริง
6เศษส่วนของพหุนามและสมการเศษส่วนของพหุนาม
เศษส่วนของพหุนาม คือ เมื่อ เป็นพหุนามและ
ทำเป็นผลสำเร็จ: แยกตัวประกอบแล้วตัดตัวร่วม และบอกเงื่อนไขของค่าที่ตัดไป เช่น เมื่อ
บวก ลบ: ทำตัวส่วนให้เท่ากันก่อน
คูณ หาร: ใช้หลักเดียวกับเศษส่วนของจำนวนเต็ม
แก้สมการเศษส่วนของพหุนาม
หาค่า ที่ทำให้ตัวส่วนเป็น 0 ค่าเหล่านี้เป็นคำตอบไม่ได้
ย้ายข้างให้อีกข้างเป็น 0 แล้วรวมเป็นเศษส่วนเดียว หรือคูณด้วย ค.ร.น. ของตัวส่วน
แก้สมการ แล้วตัดค่าที่ทำให้ตัวส่วนเป็น 0 ทิ้ง
คูณด้วย
แต่ ทำให้ตัวส่วนเป็น 0 เซตคำตอบจึงเป็น
7การไม่เท่ากันของจำนวนจริงและช่วง
สำหรับจำนวนจริง ใด ๆ จะได้ หรือ หรือ เพียงอย่างใดอย่างหนึ่ง
สมบัติที่ใช้แก้อสมการ
ถ้า แล้ว
ถ้า และ แล้ว
ถ้า และ แล้ว (คูณด้วยจำนวนลบ เครื่องหมายกลับข้าง)
ช่วง เป็นสับเซตของ เมื่อ
ช่วง | ความหมาย | ชื่อ |
|---|---|---|
ช่วงเปิด | ||
ช่วงปิด | ||
, | , | ช่วงครึ่งเปิดหรือช่วงครึ่งปิด |
, | , | ช่วงเปิดอนันต์ |
, | , | ช่วงปิดอนันต์ |
บนเส้นจำนวน จุดปลายที่รวมอยู่ในช่วงใช้จุดทึบ จุดปลายที่ไม่รวมใช้จุดโปร่ง
(x + 2)(x − 4)² ≤ 0
เซตคำตอบ = (−∞, −2] ∪ {4}
จุดที่ทำให้ (x + 2)(x − 4)² เป็นศูนย์คือ −2, 4 แบ่งเส้นจำนวนเป็น 3 ช่วง เครื่องหมายจากซ้ายไปขวาคือ − + + ดังนั้นเซตคำตอบของ (x + 2)(x − 4)² ≤ 0 คือ (−∞, −2] ∪ {4}
8อสมการพหุนามตัวแปรเดียว
จัดให้ข้างหนึ่งเป็น 0 แล้วแยกตัวประกอบ
หาจุดที่ทำให้แต่ละตัวประกอบเป็นศูนย์ แล้ววางบนเส้นจำนวน
ดูเครื่องหมายของผลคูณในแต่ละช่วง จากเครื่องหมายของตัวประกอบแต่ละตัว
เลือกช่วงที่ตรงกับเครื่องหมายอสมการ ถ้าเป็น หรือ ให้รวมจุดแบ่งด้วย
จุดแบ่งคือ เมื่อ ตัวประกอบทุกตัวเป็นบวก ผลคูณเป็นบวก และทุกครั้งที่ข้ามจุดแบ่งไปทางซ้าย จะมีตัวประกอบหนึ่งตัวเปลี่ยนเครื่องหมาย
ช่วง | ||||
|---|---|---|---|---|
เครื่องหมาย |
เซตคำตอบคือ
(x + 1)(x − 2)(x − 3) < 0
เซตคำตอบ = (−∞, −1) ∪ (2, 3)
จุดที่ทำให้ (x + 1)(x − 2)(x − 3) เป็นศูนย์คือ −1, 2, 3 แบ่งเส้นจำนวนเป็น 4 ช่วง เครื่องหมายจากซ้ายไปขวาคือ − + − + ดังนั้นเซตคำตอบของ (x + 1)(x − 2)(x − 3) < 0 คือ (−∞, −1) ∪ (2, 3)
อสมการเศษส่วนของพหุนาม
ห้ามคูณตัวส่วนที่มีตัวแปรข้ามไป เพราะไม่รู้ว่าตัวส่วนเป็นบวกหรือลบ ให้ย้ายทุกพจน์มาข้างเดียว รวมเป็นเศษส่วนเดียว แล้วดูเครื่องหมายบนเส้นจำนวน จุดที่ทำให้ตัวส่วนเป็น 0 ไม่รวมในคำตอบเสมอ
เซตคำตอบคือ
9ค่าสัมบูรณ์
คือระยะจากจุดที่แทน 0 ถึงจุดที่แทน บนเส้นจำนวน จึงไม่เป็นลบเสมอ และ คือระยะระหว่างจุดที่แทน กับ เช่น
ภารกิจ ข้อ 1 จาก 2ลาก x ไปจุดที่ |x − 4| = 3 ทางขวาของ 4
|x − 4| = |3 − 4| = 1
แตะหรือลากบนเส้นจำนวนเพื่อย้าย x
|x − 4| คือระยะจาก x ถึง 4 บนเส้นจำนวน ดังนั้น |x − 4| = 3 มีเซตคำตอบ {1, 7}
ทฤษฎีบทที่ใช้บ่อย เมื่อ เป็นจำนวนจริง
และ
และ เมื่อ
ลองคิดก่อนเลื่อนลง: มีคำตอบไหม?
ไม่มีครับ ค่าสัมบูรณ์ไม่เป็นลบเสมอ เซตคำตอบจึงเป็น
10สมการและอสมการค่าสัมบูรณ์
เมื่อ เป็นจำนวนจริงบวก
รูป | ความหมาย |
|---|---|
หรือ | |
หรือ | |
หรือ |
ตัวอย่าง
ได้ หรือ เซตคำตอบคือ
ได้ เซตคำตอบคือ
ได้ หรือ เซตคำตอบคือ
ค่าสัมบูรณ์สองข้าง
ทั้งสองข้างไม่เป็นลบ จึงยกกำลังสองได้
เซตคำตอบคือ
ค่าสัมบูรณ์ปนพจน์อื่น
แบ่งกรณีตามเครื่องหมายของพจน์ในค่าสัมบูรณ์ แล้วตรวจคำตอบกับเงื่อนไขของกรณีนั้น
ตัวอย่าง:
กรณี : ได้ ขัดแย้งกับ ใช้ไม่ได้
กรณี : ได้ ซึ่ง ใช้ได้
เซตคำตอบคือ ถ้าใช้วิธียกกำลังสองแทน ต้องแทนค่ากลับไปตรวจคำตอบทุกครั้ง
จุดที่นักเรียนพลาดบ่อย
หารยาวโดยลืมเติมพจน์ที่มีสัมประสิทธิ์เป็น 0
แก้สมการเศษส่วนแล้วไม่ตัดค่าที่ทำให้ตัวส่วนเป็น 0
คูณตัวส่วนที่มีตัวแปรข้ามเครื่องหมายอสมการ
ตอบ ว่า ที่ถูกคือเซตคำตอบเป็น เพราะค่าสัมบูรณ์ไม่เป็นลบ
สลับเครื่องหมายบนเส้นจำนวนตอนข้ามจุดที่มาจากตัวประกอบยกกำลังคู่
