ทายก่อน: ในคอกมีไก่กับกระต่ายรวม 30 ตัว นับขาได้ 86 ขา มีกระต่ายกี่ตัว? 13 ตัวครับ ส่วนไก่มี 17 ตัว ตั้งสองสมการแล้วแก้พร้อมกันแบบนี้คือระบบสมการเชิงเส้นสองตัวแปร ม.3
ระบบสมการเชิงเส้นสองตัวแปร คือสมการเชิงเส้นสองตัวแปรสองสมการที่ต้องหาคำตอบร่วมกัน คำตอบคือคู่อันดับ ที่ทำให้ทั้งสองสมการเป็นจริง แก้ได้ 3 วิธี คือ ใช้กราฟ กำจัดตัวแปร และแทนค่า บทนี้เรียนใน ม.3 เทอม 2 และออกข้อสอบเข้า ม.4 แทบทุกปี
สวัสดีครับ นี่พี่ๆ คณิตคลิกเดียว
บทนี้เป็นคะแนนที่เก็บได้ง่าย เพราะวิธีแก้ตายตัว ข้อไหนจะยากหรือง่ายขึ้นกับว่าอ่านโจทย์แล้วตั้งสมการถูกไหมครับ
สรุปบทนี้ใน 1 ตาราง
หัวข้อ | ต้องทำอะไรเป็น |
|---|---|
แนะนำระบบสมการ | บอกว่าคู่อันดับใดเป็นคำตอบ และระบบมีคำตอบกี่คำตอบ |
การแก้ระบบสมการ | ใช้กราฟ กำจัดตัวแปร หรือแทนค่า |
โจทย์ปัญหา | กำหนดตัวแปรสองตัว ตั้งสมการสองสมการ แล้วแก้ |
1ระบบสมการและคำตอบ
ระบบสมการเขียนในรูป
คำตอบของระบบสมการ คือคู่อันดับที่ทำให้ทั้งสองสมการเป็นจริงพร้อมกัน ในกราฟคือ จุดที่เส้นตรงสองเส้นตัดกัน
กราฟของ x + y = 5 กับ x − y = 1 ตัดกันที่จุดเดียว ระบบสมการนี้จึงมีคำตอบเดียว คือ (3, 2)
คำตอบมีได้ 3 แบบ
กราฟของสองสมการ | จำนวนคำตอบ |
|---|---|
ตัดกันที่จุดเดียว | มีคำตอบเดียว |
ขนานกัน ไม่ตัดกัน | ไม่มีคำตอบ |
ทับกันเป็นเส้นเดียว | มีคำตอบมากมายไม่จำกัด |
ตัวอย่าง: กับ เป็นเส้นขนาน ไม่มีคำตอบ ส่วน กับ เป็นเส้นเดียวกัน มีคำตอบมากมายไม่จำกัด
ดูจากสัมประสิทธิ์ก็ได้ ถ้าสัมประสิทธิ์ของ และ ในสองสมการเป็นสัดส่วนเดียวกัน เส้นจะขนานหรือทับกัน ถ้าค่าคงตัวเป็นสัดส่วนเดียวกันด้วยจะทับกัน ถ้าไม่ใช่จะขนานกัน
2วิธีแก้ระบบสมการ
วิธีที่ 1: ใช้กราฟ
เขียนกราฟทั้งสองสมการบนระนาบเดียวกัน แล้วอ่านจุดตัด เห็นภาพชัด แต่ถ้าจุดตัดไม่ใช่จำนวนเต็มจะอ่านค่าคลาดเคลื่อนได้ จึงนิยมใช้สมบัติของการเท่ากันคำนวณแทน ซึ่งทำได้สองแบบข้างล่าง
จุดตัดอยู่นอกกรอบกราฟ
กราฟของ x + y = 11 กับ x − y = 3 ตัดกันที่จุดเดียว ระบบสมการนี้จึงมีคำตอบเดียว คือ (7, 4)
วิธีที่ 2: กำจัดตัวแปร
ทำสัมประสิทธิ์ของตัวแปรตัวหนึ่งให้เท่ากัน (หรือเป็นจำนวนตรงข้ามกัน) แล้วนำสมการมาบวกหรือลบกัน ให้เหลือตัวแปรเดียว
ตัวอย่าง:
บวกสองสมการ: ได้
แทนใน :
คำตอบคือ
ตัวอย่างที่ต้องคูณก่อน:
คูณสมการที่สองด้วย 3:
บวกกับสมการแรก: ได้
แทนใน : ได้
คำตอบคือ
ถ้ากำจัดตัวแปรแล้วได้ประโยคที่ไม่จริง เช่น แปลว่าระบบนี้ไม่มีคำตอบ ถ้าได้ แปลว่าสองสมการสมมูลกัน ระบบมีคำตอบมากมายไม่จำกัด
ลองคิดก่อนเลื่อนลง: ระบบ กับ มีคำตอบกี่คำตอบ?
มีมากมายไม่จำกัดครับ สมการที่สองคือสมการแรกคูณ 2 กราฟจึงทับกันเป็นเส้นเดียว ถ้ากำจัดตัวแปรจะได้
วิธีที่ 3: แทนค่า
จัดสมการหนึ่งให้ตัวแปรตัวหนึ่งอยู่ในรูปของอีกตัว แล้วแทนในอีกสมการ เหมาะเมื่อมีตัวแปรที่สัมประสิทธิ์เป็น 1
ตัวอย่าง: และ
แทน : ได้ ดังนั้น
คำตอบคือ
3โจทย์ปัญหา
กำหนดตัวแปรสองตัวแทนสิ่งที่โจทย์ถาม
หาข้อมูลสองข้อในโจทย์ แล้วตั้งสมการสองสมการ
แก้ระบบสมการ
ตรวจคำตอบกับโจทย์
ตัวอย่าง: ในคอกมีไก่กับกระต่ายรวม 30 ตัว นับขาได้ 86 ขา มีไก่และกระต่ายอย่างละกี่ตัว
ให้ไก่ ตัว กระต่าย ตัว
และ
คูณสมการแรกด้วย 2: ลบออกจากสมการที่สอง ได้ ดังนั้น
ตอบ ไก่ 17 ตัว กระต่าย 13 ตัว ตรวจ: ขา
โจทย์แบบอื่นที่เจอบ่อย: ซื้อของสองชนิด เลขสองหลัก อายุ ความเร็วตามน้ำและทวนน้ำ
ลองคิดก่อนเลื่อนลง: ปากกา 3 ด้ามกับดินสอ 2 แท่งราคา 50 บาท ปากกา 1 ด้ามกับดินสอ 4 แท่งราคา 30 บาท ปากการาคาด้ามละเท่าไร?
ตั้ง และ จากสมการที่สอง แทนได้ จึงได้ และ ปากกาด้ามละ 14 บาท ดินสอแท่งละ 4 บาทครับ
จุดที่นักเรียนพลาดบ่อย
คูณสมการด้วยจำนวนแล้วลืมคูณทุกพจน์ รวมถึงข้างขวา
ลบสมการแล้วเครื่องหมายผิด
ได้ค่า แล้วลืมหาค่า
ตั้งสมการจากข้อมูลเดียวกันสองครั้ง จึงแก้ไม่ออก
